Gorredijk Historie,                      De website 'Gorredijk - Historie' beschrijft de geschiedenis van de voormalige veenkolonie Gorredijk, het bloeiende dorp aan de Compagnonsvaart. Gorredijk-Historie verhaalt van handel, ambacht en scheepvaart van vroeger, van de industrie en de watersport van nu, van de Tweede Wereldoorlog en van het groeiend aantal inwoners, maar ook van de scholen en het verenigingsleven,van toen en nu. Ook besteden we aandacht aan Gorredijksters o.a Hans de Jong en Jan Eisenga.  Gorredijk - Historie laat dat alles bovendien zien in vele tientallen foto's en illustraties, en vormt daardoor een waardevol kijk- en leessite voor iedereen die belangstelling heeft voor regionale geschiedschrijving met een open oog voor het 'gewone' dorpsleven'.   Sinds kort beschikken wij over een zeer grote collectie oude foto's van Gorredijk en Kortezwaag, waarvan een groot aantal nog nooit eerder in welke vorm dan ook zijn vertoond. Deze collectie is beschikbaar gesteld door het Museum Opsterlân, waarvoor wij ze zeer dankbaar zijn. Ons doel is dan ook; deze website gaande weg aan te vullen met deze foto's en u nog meer mee te laten genieten van de historie van Gorredijk.   Alhoewel het wel het streven is, pretendeert de site niet foutloos en compleet te zijn. Eventuele opmerkingen en suggesties kunnen via de  contactpagina  aan ons worden gemaild. De site is zo opgezet dat nieuwe informatie en verbeteringen eenvoudig kunnen worden verwerkt. Surf rustig rond, ontdek de site en kom nog eens terug om de ontwikkelingen te volgen. © Tenge & Tuininga

Centrum van Opsterland   Gorredijk(Gordyk), eigenlijk heeft het dorp, tegenwoordig het grootste in de gemeente Opsterland, in ruim tachtig jaar sinds de  eeuwwisseling zijn verstreken een merkwaardige geschiedenis doorgemaakt. Oud-Gorredijksters zullen er over kunnen meepraten: over de nog welvarende tijden in het begin van de 19e eeuw, toen Gorredijk een echte handelsplaats was; een centrum voor handel voor omliggende streken. Ooit sterker en groter dan concurrenten als Drachten en Heerenveen... Het was een welvaart die niet bleef. De turfgraverij in de omliggende venen beleefde al voor de eeuwwisseling zijn hoogtepunt en zakte omstreeks 1900 snel ineen; arbeiders werkloos en winkeliers zonder nering achterlatend. Het begin van de twintigste eeuw betekende voor Gorredijk de inzet van een periode van verval. De boterwaag verdween, immers, de zuivelindustrie maakte zo'n centrum van boerenhandel overbodig. De graanbeurs kon het niet bolwerken: toen de 'grote stad' Leeuwarden zijn beurs kreeg, zakte de belangstelling voor kleinere beurzen als die van Gorredijk snel ineen...                                                           Gorredijk maakte in de eerste decennia van de vorige eeuw een diepe crisis door. Dat was duidelijk te merken aan de daling van het aantal inwoners: het liep terug van 1767 in 1880 tot 1477 in 1922. Illustratief voor de economische crisis die het dorp teisterde was wel het vertrek van de afstammelingen van het oude volk: de joden. Ooit in Gorredijk gekomen omdat er handel te drijven viel, ooit een belangrijk deel van de Gorredijkster bevolking. Het wegvallen van die handel betekende het vertrek van de joodse bevolkingsgroep: binnen enkele decennia kelderde hun aantal. Door de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog verdween deze groep helemaal uit de Gorredijkster samenleving..... Maar de Gorredijksters vochten terug. De economie van de veenkolonie mocht dan verdwenen zijn, de economie van het streekcentrum kwam hiervoor in de plaats. Handel en nijverheid zorgden ervoor dat Gorredijk aantrekkelijk bleef als handels- en streekcentrum. Vooral in de naoorlogse jaren kwam Gorredijk weer in de lift. Er werden nieuwe bedrijven gevestigd; bestaande ondernemingen groeiden. 'Import' kwam de bestaande bevolking versterken, de samenvoeging met Kortezwaag hielp een handje mee; de bevolking groeide in de naoorlogse jaren naar ruim 7000. In het begin van deze eeuw was het een 'rood' dorp. De aanhang van socialistische groeperingen was groot. Domela Nieuwenhuis, Pieter Jelles Troelstra, ze konden op hun vaste trouwe aanhang rekenen, evenals Opsterlandse socialisten als de vermaarde Geert Lourens van der Zwaag en Rindert van Zinderen Bakker. De woelingen in de veenkolonien, tegen het eind van de 19e eeuw, trekken nog steeds hun sporen in het politieke leven van vandaag. Maar de scherpste kanten zijn daar van af. De tijd dat christelijke groeperingen in Gorredijk met huiver en afschuw werden bekeken is voorbij. De verhoudingen zijn mider scherp geworden. Dat alles is veranderd in tachtig jaar. Er veranderde meer. Gorredijk groeide uit haar oude maten. Het dorp werd binnen enkele decennia groter dan het in de ruim 350 jaar van haar bestaan ooit was geweest. Nieuwbouwwijken verrezen op de plaats waar ooit veen werd afgegraven, waar later boeren hun weilanden en akkers hadden. Ook in de kom van het dorp gingen de veranderingen van de nieuwe tijd niet ongemerkt voorbij. Ooit was er sprake van om die kom van het oude dorp maar helemaal 'om' te gooien. Om de oude Compagnonsvaart maar te dempen en er een verkeersweg of een 'groenzone' van te maken. Die ingrijpende verandering is Gorredijk gelukkig bespaard gebleven.

Het ontstaan van Gorredijk                              Gorredijk is een vlekke, vanaf 1630 als kruisnederzetting aan weerszijden van weg en vaart gegroeid. Gorredijk ontstond op het grondgebied van het zuidelijker gelegen Kortezwaag. Vanuit Kortezwaag werd de vaart doorgetrokken. Daar werd turf gewonnen en de vaart was nodig om het veen te ontwateren en de turf per schip af te voeren. Bij wat toen de Trimbeets werd genoemd, werden op de plaats waar de vaart de Hereweg – nu Hegedyk en Hoofdstraat – kruiste, een brug en een sluis gelegd.                                                   De Compagnie van Kortezwaag, die later de Opsterlandse Compagnie heette, ging voort met de winning van turf uit het hoogveen. Bij brug en sluis vestigden zich ambachtslieden, neringdoenden en kooplieden. In het midden van de 17de eeuw werd het daar al de Gorre Dijck genoemd.                               In 1672/’73 waren het strategische belang op de weg van Assen naar Heerenveen en ook de economische betekenis van Gorredijk al zo groot dat er een schans werd opgeworpen. Die lag ruim om de toenmalige, kruisvormige bebouwing heen. Het was eerder een vesting dan een schans met naar alle vier zijden twee halve bastions die zo een soort hoornwerken vormden. In 1683 lieten de heren compagnons er een eerste kerk bouwen nadat de gelovigen het een jaar of twintig met een schuur hadden moeten doen. Gedurende de 18de eeuw groeide Gorredijk uit tot een verzorgingscentrum voor de verveningen in de wijde omgeving en bovendien tot een handelscentrum in hout en granen, vooral van boekweit. Bovendien woonden er nogal wat schippers en niet alleen voor het vervoer van turf maar ook grootschippers die de zeeën bevoeren.                     Aan het einde van de 18de eeuw staat in de Tegenwoordige Staat van Friesland: ‘De meeste huizen van dit Vlek zyn gebouwd in de gedaante eener dubbele Kruisbuurt, welke eene streek, ter wederzyden der vaart geplaatst, in ’t midden recht hoekig gesneeden wordt door een tweede, die aan den rydweg gebouwd is, en met eene brug over de gemelde vaart loopt.’ En er is: ‘eens ter week eene weekmarkt, te weeten des Woensdags, wanneer hier veel handel in Rogge, Boekweit enz. gedreeven wordt; hebbende deeze handel hier niet weinig toe genomen, na dat, in ’t jaar 1758, een nieuwe brug over de Kompagnons vaart, en daar over een rydweg van ’t Heerenveen herwaards was aangelegd. Waar op niet alleen de handel met die van Schooterland en Stellingwerf Oosteinde, maar ook met de Inwooners van Drenthe zeer in bloei heeft toegenomen.’ Aan de Brouwerswal, de Kerkewal en in de Hoofdstraat zijn nog verschillende panden te vinden uit de 18de en vroege 19de eeuw met onder andere ingezwenkte halsgevels. Omstreeks 1800 draaide in Gorredijk een drietal industriemolens. In 1758 werd de brug vernieuwd en die is bekend van vroege topografische gezichten, een monumentale ophaalbrug met een homei. In 1862 is de brug nogmaals vervangen. Daarna is de brug in 1945 verwoest. In 1821 werd de sluis voor de eerste keer vernieuwd (in 1891 en 1949 volgden veranderingen) en in 1850 is de weg naar Heerenveen verhard. Bij de brug op en nabij de hoek van de Kerkwal en de Hoofdstraat zijn in 1876 zowel het voormalige postkantoor als de voormalige boterwaag gebouwd naar ontwerp van A.J. van Beek en uitgevoerd door de Gorredijkster aannemer Egbert Roels Kuipers. Even later, in 1888 kwam een rijzig schoolgebouw naar ontwerp van gemeentearchitect H.P.N. Halbertsma tot stand, dat sinds 1961 het onderkomen is van het streekmuseum. Gedurende de eerste helft van de 20ste eeuw breidde Gorredijk vooral uit aan en nabij het vaart- en wegenkruis, aan de wallen en onder meer de Stationsweg en de Marktstraat. Na de oorlog is de vlekke sterk gegroeid, mede doordat de woningbouwvereniging er veel activiteiten ontplooide, eerst in en bij de Schoolstraat en andere plekken. Vervolgens luidde de Compagnonsstraat een nieuwe bebouwingsas met zij- en parallelstraten het nieuwe Gorredijk in, dat vooral aan de noord- en oostzijde in enkele tientallen jaren sterk groeide. Hierbij werd veel ruimte gereserveerd voor parkachtige groenstroken.

                                      www.gorredijk-historie.nl